Erkan GÜRBOĞA

Gelirler Başkontrolörü

1- GENEL BiLGi

Anayasamızın 73’üncü maddesi  uyarınca  herkes ödeme gücene göre vergi ödemekle yükümlüdür. Türk  vergi sisteminde de mükelleflerin bu yükümlülüğü yerine getirmeleri, bir çok çağdaş ülkede olduğu gibi beyan esasına dayanır.

Beyan esasında mükelleflere, beyanlarının oluşmasına ilişkin kayıtlarda, belgelerde ve bunlara dayanarak matrahlarının tespitinde kanunlarla çizilen sınırlar içinde bir serbesti tanınmaktadır. Bununla birilket mükellefler tamamen vergi idaresinin bilgisi ve ilgisi dışında da bırakılmamaktadır. işte vergi idaresinin mükelleflerin kanunlarla belirlenen ödevlerini yapıp yapmadıklarını tespit etmesi ve böylece mali sistemin unsurlarını kontrol altında tutabilmesi için Vergi Usul kanunu yoklama ve inceleme müessesesini düzenlemiştir.(1) Son yıllarda kamu giderlerinin vergi gelirleriyle karşılanamamasının yarattığı sorunlar vergi gelirlerinin arttırılması yönünde alınması gereken önlemlerin önemini belirgin hale getirmiştir. Vergi gelirlerinin arttırılmasına yönelik önlemlerin başında kayıt dışı ekonomiyle mücedele ön plana çıkmış olup, bu durum bir alternatif olarak değil bir zorunlu çözüm olarak gündemi oluşturmuştur. Yerinde bir deyimle denizin bittiği yerde çözüm tek-kileşmiştir. Kayıt dışı ekonomiyle mücadelede bir ihtiyaç değil zorunluluk haline gelmiştir.

Bu yazımızda kayıt dışı ekonomiyle mücadelede yoklamanın önemine değinilerek konu hakkındaki kişisel görüş ve önerilerimiz yer alacaktır. (yazımızda kayıt dışı ekonomiden, kayıt dışı çalışan işletmeler ile, kayıtlı işletmelerin kayıt dışı işlemleri anlaşılacaktır.)

2- YOKLAMA MÜESSESESiNE iLiŞKiN GENEL AÇIKLAMALAR

A- YOKLAMANIN AMACI

Yoklama, bir şeyin yerinde olup olmadığını araştırmak için yapılan eyleme denir.(2) 213 Sayılı Vergi Usul Kanunun da yoklamanın tanımı yapılmamakla birlikte yoklamadan amaçlananın ne olduğu belirtilmiştir. Anılan kanunun 127’inci maddesinde yoklamanın amacı “mükellefleri ve mükellefi-yetle ilgili maddi olayları, kayıtları ve mevzuları araştırmak ve tespit etmek” olarak belirtilmiştir. Bu kapsamda yoklama sadece mükelleflerin işe başlama, iş değişikliği, işi bırakma hususlarını tespitle sınırlı değildir. Yoklamayla amaçlanan vergiyi doğuran olayla ilişkili pek çok hususun tespitidir. Yoklama ile esasen mükellefin ver-gi dairesi içerisinde kağıt üzerinde gözüken faaliyetlerinin fili tespiti ve araştırılmasıdır. Mükelleflere ilişkin eko-nomik faaliyetlerin fotoğrafının çekil-mesidir. Bu nedenle çekilen fotoğrafın çok net olması, fotoğrafçının da işinin ehli olması gerekir. Aksi taktirde kötü çekilen bir fotoğraf gerek idare gerekse mükellef açısından hukuksal dayanağı olmayan işlemlerin tesisine yol açar.

Vergi Usul Kanununun 127’inci maddesinde yoklamanın amacı mükellefleri ve mükellefiyetle ilgili maddi olayları, kayıtları ve mevzuları araştırmak ve tespit etmek olarak belirtilmemiş, beş bent halinde sayılan aşağıdaki işlemlerinde yoklama memurlarının yetkileri arasında olduğu belirtilmiştir.

a- Günlük Hasılat Tespiti

Vergi Usul Kanununun 127’inci maddesinin a bendi uyarınca yoklamaya yetkili memurlar mükelleflerin günlük hasılatlarını tespit edebilirler. Ancak bunun için yoklamaya yetkili memurların özel yetki belgesine sahip olmaları gerekir. Günlük hasılat tespitleri mükelleflerin belgesiz mal ve hizmet satışlarını engellediği gibi mükelleflerin aylık veya yıllık matrahlarının kavranmasına da done teşkil etmektedir.

b- Ödeme Kaydedici Cihazlara ilişkin Tespitler
3100 sayılı Katma Değer Vergisi Mükelleflerinin Ödeme Kaydedici Cihazları Kullanma Mecburiyeti Hakkında Kanun uyarınca, ödeme kaydedici cihaz kullanma mecburiyeti olan mükelleflerin bu mecburiyete uyup uymadıkları, bu cihazları belli edilmiş esaslara göre kullanıp kullanmadıklarını ve günlük hasılat tespiti yoklama memurlarının yetkileri arasında sayılmıştır.

c- Defter Kayıt ve Belge Düzeni

Yoklamaya yetkili memurlar;

- Günü gününe kayıt yapılması zo-runlu defterlerin iş yerlerinde bulundurulup bulundurulmadığını,
- işyerlerinde bulundurulması zorunlu olan defterlerin tasdikli olup olmadığını,

- işyerinde bulundurulması zorunlu defterlere usulüne göre kayıt yapılıp yapılmadığını,
- Vergi kanunları uyarınca düzenlenmesi icap eden belgelerin usulüne göre düzenlenip düzenlenmediği ile kullanılıp kullanılmadığını,

- Faturasız mal bulunup bulunmadığını,

- Levha asma ve kullanma mecburiyetine uyulup uyulmadığını, tespit etmek ve vergi kaybının bulunduğuna emare teşkil eden defter, belge ve delillerin tespit edilmesi halinde bunları almak yetkisine sahiptirler. Sahte ve muhteviyatı itibariyle yanıltıcı belge kullanıldığının veya kanuni defter ve belgeler dışında kalan ve vergi kaybının bulunduğuna emare teşkil eden defter ve belgeler ile (çift defter, vergi dışı kalan işlemlerin kayıt edildiği, el defteri, vergi usul kanunu uyarınca vergi mükellefleri tarafından kullanılan belgelerin basım ve dağıtımı hakkında yönetmelik hükümlerine aykırı belgeler ve benzerleri gibi) diğer delillerin tespiti halinde bunları almaya yetkilidirler.

d- Nakli Vasıtalarının Denetimi

Yoklamaya yetkili memurlar Maliye Bakanlığı’nın belirleyeceği özel işaretlerle nakil vasıtalarını durdurarak, taşıtta bulundurulması gereken;

- Taşıt pulu

- Yolcu listesi

- Fatura veya sevk irsaliyesi

- Yolcu bileti

- Taşıma irsaliyesinin bulunup bulunmadığını ve taşınan yolcu ve malların miktar ve mahiyetlerini ölçmek, tartmak, saymak suretiyle tespit etmeye yetkilidirler. Bu yetki sadece şehirler arası yollarda değil şehir içi yol denetimlerinde de kullanılacaktır.

e- Nakil Vasıtalarını Alıkoyma Yoklamaya yetkili memurlar, nakit vasıtalarının denetimi sırasında taşıma irsaliyesi, sevk irsaliyesi ve faturanın taşıtta bulundurulmadığını tespit etmeleri halinde bu begelerin ibrazına kadar nakit vasıtalarını trafikten alıkoymaya, taşınan malın sahibi belli değil ise tespitine kadar malı bekletmeye ve muhafaza altına almaya yetkilidirler.

B- Yoklamaya Yetkililer Vergi Usul Kanununun “yoklamaya yetkililer” başlıklı 128’inci maddesinde yoklamaya yetkili olanlar; vergi dairesi müdürleri, yoklama memurları, yetkili memurlar tarafından yoklama işiyle görevlendirilenler ve vergi incelemesine yetkili olanlar olarak belirtilmiştir. Aynı kanunun 135’inci maddesine göre ise incelemeye yetkililer; Maliye müfettişleri ve muavinleri hesap uzmanları ve muavinleri, gelirler kontrolörleri ve stajyer gelirler kontrolörleri, ilin en büyük mal memuru, vergi dairesi müdürü, vergi denetmenleri ve denetmen yardımcıları ile gelirler genel müdürlüğünün merkez ve taşra teşkilatında müdür kadrolarında görev yapanlardır.

168 sıra numaralı vergi usul kanu-nu genel tebliği(3) uyarınca günlük hasılat tespiti ve nakil vasıtalarında belge kontrolü yetkisi, özel yoklama yetki belgesi bulunan memurlar tarafından kullanılacaktır. Ancak vergi inceleme yetkisine sahip olanların yokla-ma yetkilerinin sınırlandırılması söz konusu değildir.

3- Yoklama ile ilgili Mevcut Uygulama
Çalışmamızın 2’nci bölümünde ayrıntılı olarak belirtildiği üzere yoklamaya ilişkin vergi usul kanununda yer alan hükümler kayıt dışı ekonomiyle mücadelede önemli düzenlemeler içermektedir. Ancak uygulamada sistem doğru ve planlı bir şekilde ça-lıştırılamamaktadır. Sistemin doğru işlememisinin nedenleri aşağıda sıralanmıştır.

a- Yoklama memuru kadrosunda yer alan memurların çoğunluğu vergi dairelerinde masa başında çalıştırılmaktadır.

b- Yetersiz sayıda dışarıda çalıştırılan yoklama memurları daire evraklarının tebliği, bildirimlerin doğru olup olmadığının tespiti gibi işlerde mesailerini sarf etmektedir.

c- Daire amirleri yoklamanın önemini algılayamamaktadırlar. Bu nedenle yoklama müessesesi sadece evrak tebliği ve bildirimlerin kontrolü gibi sınırlı bir alana hapsedilmiştir.

d- Yoklama memurlarının sayısının azlığı ve buna karşın yoğun iş temposu nitelikli memurların bu görevi üst lenmelerine mani olmaktadır. Bunun yerine çoğunluğu niteliksiz daire içi çalışmada sorun yaratan memurlar yoklama ile görevlendirilerek bir nevi daireden uzaklaşmaları sağlanmaktadır.

e- Milyarlarca lira harcanarak şehir giriş ve çıkışlarına konulan konteynırlar adeta çürümeye terkedilmiştir. Mevcut kullanımda olanların da bir çoğunun elektrik, su, telefon, faks bağlantıları bulunmamaktadır.

f- Yol denetimlerinde tartı olmaması nedeniyle mallar çoğunlukla göz kararıyla ölçülmekte, sayılmakta, bu nedenle irsaliyede belirtilen mal miktarı çoğunlukla doğru kabul edilmektedir.

g- Yoklamalarda görevlendirilen taşıt araçlarının sayısı yetersizdir. Bu yetersizlik nedeniyle önceden planlanan yoklamalar yapılamamaktadır.

h- Yol denetimi ve hasılat tespitle-rinde diğer kamu kurumlarından gerekli destek sağlanamamaktadır.

l- Mevzuata uygun olarak düzenlenmeyen yoklama fişleri ve tutanaklara istinaden tesis edilen işlemlerin çoğunluğu yargıda idare aleyhine sonuçlanmaktadır.

i- Kayıt dışı ekonomiye mücadelede yoklama müessesesinin önemi yeterince kavranmamıştır.

4- Yapılması Gerekenler

Fransa’da; 25.000 dolayında yokla-ma memuru; her gün ve her saat; vergi dairesinin bilgisi dışında çalışan vatandaşları ve yapılan işlemleri saptamaktadır. Yoklama memurları; ellerin de yoklama tutanakları ile çarşı, pazar dolaşmakta ve vergi dairesine bildirimde bulunmadan çalışanları saptamaktadır. Belgesiz alışverişleri tutanağa bağlamaktadır. Polisten yardım is-tenildiğinde bu yardım anında sağlanmaktadır. Bunun sonucunda kimse faaliyetini vergi dairesinin bilgisi dışında tutamamaktadır. Belgesiz işlem yapmamaktadır.(4)

Ülkemizde de yoklama memurları her gün her saat mükellefin bilgisi dışında çarşı pazar dolaşmakta kayıt dışı mükellefleri ve kayıt dışı işlemleri tespit etmeye çalışmaktadır. Ancak çalışmamızın yukarıdaki bölümlerinde belirtilen nedenlerden dolayı etkin ve verimli çalıştıkları söylenemez. Bunun için alınması gereken önlemler aşağıda sıralanmıştır.

a- Şehir giriş ve çıkışlarına konulan konteynırlar tüm donanımlarıyla faal hale getirilmelidir. Adeta mini vergi dairesi haline getirilmesi gereken konteynırlarda mükellef sorgulaması için bilgisayar donanımı kurulmalı, 24 saat çalışma esasına göre memur çalıştırılmalıdır.

b- Meslek örgütleri ile tam bir organizasyon ve işbirliği içerisinde çalışılmalıdır. Çünkü kayıt dışı ekonomi kayıt içerisinde çalışan mükellefler açısından haksız rekabet yarattığın-dan meslek örgütlerinin de bu çalışmalara aktif olarak katılacağı düşüncesindeyim.

c- Mükellefler tarafından yapılan işe başlama, iş değişikliği, işi bırakma vs. bildirimlerinin doğruluğunun araştırılmasına yönelik yoklama yapılması uygulamasından vazgeçilerek, buralarda sarf edilen emek gücü kayıt dışı faaliyetlerin tespitine yöneltilmelidir. Bildirimlerin doğruluğunun tespiti serbest muhasebeci mali müşavirlere bırakılmalıdır.

d- Yoklama işlerinde nitelikli memurlar görevlendirilmeli, yoklamada görevli memurlar teşvik edilmeli öz-lük hakları iyileştirilmelidir.

e- Yoklamayla görevlendirilen memurların eğitimine ağırlık verilmelidir.

f- Yoklama işlemlerinde kullanılacak araç gereç temininde kısıtlamaya gidilmemeli tüm ihtiyaçlar karşılanmalıdır.

4- Sonuç

Kayıtdışı ekonomiyle mücadelenin en etkin yollarından biri de yoklamadır. Bu mücadelede yeterli ve etkili yasal düzenlemeler de mevcuttur. Uygulamada ortaya çıkan aksaklıkların giderilmesi, kayıt dışı ekonomiyle mücadelede önemli bir mesafe kat edilmesini sağlayacaktır.